Nếu so sánh hóa trị liệu thông thường với việc phun thuốc diệt cỏ hóa học trên diện rộng, thì liệu pháp CAR-T giống như việc trang bị cho người làm vườn một cặp kính có thể nhận diện chính xác những loại cỏ dại cụ thể. Phương pháp này không trực tiếp tiêu diệt các tế bào ung thư, mà là lấy các tế bào miễn dịch của chính bệnh nhân, tiến hành biến đổi gen ngoài cơ thể để chúng học cách nhận diện và tấn công các tế bào khối u mang các dấu hiệu đặc hiệu. Phương pháp điều trị này đã thu hút nhiều sự quan tâm trong những năm gần đây đối với một số bệnh ung thư máu, nhưng nó không phù hợp với tất cả mọi người và đi kèm với những rủi ro cần được xem xét cẩn thận. Bài viết này phân tích chi tiết các khái niệm, nguyên lý, đối tượng áp dụng, quy trình điều trị và những lưu ý cần thiết, nhằm giúp bệnh nhân và người nhà đang chuẩn bị sang Trung Quốc điều trị có được một nền tảng kiến thức tương đối toàn diện.
Trước tiên, hãy làm rõ: “CAR” và “T” trong CAR-T lần lượt có nghĩa là gì?
Tế bào T là một loại bạch cầu trong hệ miễn dịch của cơ thể, có thể được hiểu như những người lính tuần tra, chịu trách nhiệm phát hiện và loại bỏ các tế bào bất thường. Tuy nhiên, nhiều tế bào ung thư sẽ ngụy trang để các tế bào T không thể nhận ra. CAR là viết tắt của cụm từ "thụ thể kháng nguyên thể khảm". Nói một cách đơn giản, đó là một “đầu dò mới” mà các nhà khoa học gắn vào tế bào T. Một đầu của đầu dò này có thể nhận diện các protein đặc hiệu trên bề mặt tế bào ung thư, còn đầu kia thì liên kết với công tắc kích hoạt bên trong tế bào T. Sau khi các tế bào T được biến đổi quay trở lại cơ thể, chúng sẽ nhanh chóng được kích hoạt và tấn công ngay khi gặp các tế bào mang protein đích.
Toàn bộ quá trình biến đổi được thực hiện ngoài cơ thể. Trước tiên, bệnh viện tách các tế bào T khỏi máu của bệnh nhân, gửi đến trung tâm chế tạo chuyên biệt để tiến hành sửa đổi và nhân rộng gen, sau đó truyền lại một lượng tế bào CAR-T đủ cho chính bệnh nhân đó. Do đó, đây là một phương pháp điều trị cá nhân, mỗi sản phẩm chỉ tương ứng với một người, không giống như các loại thuốc thông thường có thể được sản xuất hàng loạt.
Hiểu quá trình điều trị thông qua một phép ẩn dụ
Bạn có thể hình dung liệu pháp CAR-T như một khóa “huấn luyện chó nghiệp vụ theo yêu cầu”. Trước tiên, một nhóm chó nghiệp vụ tiềm năng (tế bào T) được chọn từ cơ thể bệnh nhân, được đưa đến cơ sở huấn luyện (trung tâm bào chế), được đeo vòng cổ có thể đánh hơi được mùi cụ thể (cấu trúc CAR) và được nhân rộng với số lượng lớn. Sau khi hoàn thành khóa huấn luyện, những con chó quân sự này được đưa trở lại với chủ cũ của chúng, chuyên săn lùng những kẻ xâm nhập có mùi đặc biệt (các tế bào ung thư). Vì vòng cổ được thiết kế riêng, nó chỉ nhạy cảm với một loại mùi nhất định, nên mục tiêu tấn công tương đối tập trung, nhưng đôi khi cũng có thể tấn công nhầm các tế bào bình thường có mùi tương tự.
Hình ảnh ẩn dụ này cũng giải thích tại sao liệu pháp CAR-T không phải là “ một mũi tiêm là xong”. Từ khâu lấy máu, chế biến đến truyền lại, thường mất vài tuần. Trong thời gian đó, bệnh nhân có thể cần phải được điều trị cầu nối để kiểm soát tình trạng bệnh trong khi chờ sản phẩm tế bào được chuẩn bị sẵn sàng.
Hiện tại, phương pháp này chủ yếu phù hợp với những bệnh nhân nào?
Cần lưu ý rằng hiện tại, liệu pháp CAR-T chủ yếu được sử dụng để điều trị một số bệnh ung thư ác tính của hệ tạo máu, đặc biệt là một số loại u lympho tế bào B, bệnh bạch cầu lympho bào cấp tính và đa u tủy xương. Đây không phải là một phác đồ chung cho tất cả các loại ung thư, và đối với hầu hết các khối u rắn, phương pháp này vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu.
Việc có phù hợp để điều trị bằng CAR-T hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố: loại bệnh cụ thể, tiền sử điều trị, tình trạng sức khỏe tổng thể, chức năng của các cơ quan và liệu các tế bào ung thư có biểu hiện mục tiêu mà CAR nhắm đến hay không. Sau khi đánh giá toàn diện, bác sĩ thường xem xét liệu bệnh nhân có tiền sử đáp ứng kém với phương pháp điều trị tiêu chuẩn hoặc tái phát hay không để xác định xem có cần tiến hành liệu pháp CAR-T hay không. Phạm vi chỉ định và tiêu chuẩn tiếp nhận điều trị của các bệnh viện khác nhau có thể hơi khác nhau, và cần phải dựa theo đánh giá của bác sĩ điều trị chính.
Quy trình điều trị được chia thành vài bước chính.
Bước đầu tiên là đánh giá và sàng lọc. Bác sĩ sẽ xác định loại bệnh, tình trạng biểu hiện của đích điều trị và kiểm tra chức năng của các cơ quan quan trọng như tim, phổi, gan, thận để đánh giá xem bệnh nhân có thể chịu đựng được các liệu pháp điều trị tiếp theo hay không.
Bước thứ hai là thu thập các tế bào T. Thông qua một quy trình tách tế bào tương tự như hiến máu, các tế bào T được tách ra khỏi máu ngoại vi của bệnh nhân, và các thành phần máu còn lại được truyền trở lại cơ thể. Quá trình này thường mất vài giờ.
Bước thứ ba là chuẩn bị và chờ đợi. Các tế bào được thu thập sẽ được chuyển đến trung tâm chế phẩm để tiến hành biến đổi gen và nhân rộng. Thời gian thực hiện sẽ khác nhau tùy theo loại sản phẩm và cơ sở chế phẩm, thường mất vài tuần. Trong thời gian chờ đợi, bác sĩ có thể kê toa hóa trị liệu cầu nối hoặc liệu pháp điều trị đích, tùy thuộc vào tình trạng bệnh, để giúp ổn định tình trạng.
Bước thứ tư là hóa trị liệu làm suy giảm tế bào lympho. Vài ngày trước khi truyền lại tế bào CAR-T, bệnh nhân sẽ được hóa trị ở cường độ thấp hơn với mục đích giảm số lượng tế bào miễn dịch hiện có trong cơ thể, tạo không gian sống và nhân rộng tốt hơn cho các tế bào CAR-T sau khi truyền lại.
Bước thứ năm là truyền lại tế bào. Tế bào CAR-T đã được chuẩn bị sẽ được truyền tĩnh mạch trở lại cơ thể bệnh nhân. Bản thân quá trình truyền lại không mất nhiều thời gian, nhưng sau đó cần được theo dõi chặt chẽ.
Bước thứ sáu là quản lý tái khám. Trong vài tuần sau khi truyền lại, bệnh nhân thường cần ở gần bệnh viện để có thể phát hiện và xử trí kịp thời các phản ứng bất lợi. Sau đó, bệnh nhân vẫn cần tái khám định kỳ để đánh giá hiệu quả điều trị và tình trạng lâu dài.
Chi phí bao gồm những phần nào?
Cấu trúc chi phí của liệu pháp CAR-T khá phức tạp, thường bao gồm chi phí bào chế tế bào, chi phí nằm viện, hóa trị liệu làm suy giảm tế bào lympho, liệu pháp hỗ trợ, chi phí quản lý biến chứng và thăm khám theo dõi, v.v. Tổng chi phí có sự khác biệt lớn giữa các sản phẩm, bệnh viện và tình trạng bệnh khác nhau. Bệnh nhân nước ngoài còn phải cân nhắc thêm các chi phí như đi lại quốc tế, thị thực, phiên dịch, chỗ ở và người nhà đi cùng. Một số bệnh viện có thể cung cấp dịch vụ ước tính chi phí, nhưng số tiền cuối cùng thường chỉ có thể được xác định sau khi hoàn thành đánh giá.
Phạm vi bảo hiểm cũng khác nhau tùy theo quốc gia và sản phẩm bảo hiểm. Một số chương trình bảo hiểm y tế quốc tế có thể chi trả một phần chi phí điều trị, nhưng không phải tất cả các chương trình đều bao gồm CAR-T. Trước khi đưa ra quyết định, bệnh nhân nên xác nhận phạm vi bảo hiểm, quy trình ủy quyền trước và các điều kiện bồi thường với công ty bảo hiểm.
Những rủi ro và tác dụng phụ không thể bỏ qua
CAR-T không phải là không có rủi ro. Tình trạng phổ biến nhất và cần được cảnh giác cao độ là hội chứng phóng thích cytokine, viết tắt là CRS. Khi một số lượng lớn tế bào CAR-T được kích hoạt trong cơ thể, chúng sẽ giải phóng một lượng lớn các cytokine gây viêm, dẫn đến các triệu chứng như sốt, huyết áp thấp và khó thở. Trong trường hợp nghiêm trọng, tình trạng này có thể đe dọa tính mạng, nhưng trong hầu hết các trường hợp, nó có thể được kiểm soát bằng thuốc và liệu pháp hỗ trợ.
Một nguy cơ quan trọng khác là độc tính thần kinh, có thể biểu hiện dưới dạng đau đầu, lú lẫn, khó nói, co giật, v.v. Hầu hết các triệu chứng thần kinh đều có thể hồi phục, nhưng thời gian hồi phục sẽ khác nhau tùy theo từng người. Ngoài ra, sau khi truyền lại có thể xảy ra các tình trạng như giảm tế bào máu, tăng nguy cơ nhiễm trùng, giảm gammaglobulin máu, v.v. Các tác động lâu dài vẫn đang được theo dõi liên tục.
Do đó, các bệnh viện thực hiện liệu pháp CAR-T thường cần có khả năng phối hợp đa chuyên khoa, bao gồm khoa chăm sóc tích cực, khoa thần kinh và khoa truyền nhiễm. Khi lựa chọn bệnh viện, bệnh nhân không nên chỉ xem xét liệu bệnh viện có cung cấp công nghệ này hay không, mà còn phải quan tâm đến kinh nghiệm của bệnh viện trong việc xử trí các biến chứng và hệ thống hỗ trợ đi kèm.
Một số vấn đề cần biết trước khi đến Trung Quốc để điều trị
Đối với những bệnh nhân nước ngoài có kế hoạch đến Trung Quốc để điều trị bằng liệu pháp CAR-T, chúng tôi khuyên bạn nên xác nhận trước các vấn đề sau: Bệnh viện có tiếp nhận bệnh nhân quốc tế không, có cung cấp dịch vụ hỗ trợ đa ngôn ngữ không; có cần cung cấp bản dịch hồ sơ bệnh án, lát cắt mô bệnh lý hoặc dữ liệu hình ảnh trước đây không; quy trình đánh giá trước điều trị có thể được bắt đầu từ xa không; thời hạn thị thực và thời gian lưu trú có đủ cho toàn bộ chu kỳ từ đánh giá đến theo dõi sau khi truyền tế bào không.
Ngoài ra, bệnh nhân nên chủ động hỏi: Sản phẩm CAR-T mà bệnh viện sử dụng đã được cơ quan quản lý của Trung Quốc phê duyệt hay vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng? Mục tiêu điều trị là kiểm soát bệnh, đạt được thuyên giảm hay là một phần của liệu pháp bắc cầu trước khi ghép tủy? Nếu xảy ra các tác dụng phụ nghiêm trọng, quy trình xử lý của bệnh viện và cách chi trả chi phí như thế nào? Những câu hỏi này không có câu trả lời chung, vì chúng khác nhau tùy theo bệnh viện và tình trạng bệnh, nhưng cần được làm rõ từng câu một trước khi đưa ra quyết định.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Nội dung của bài viết này chỉ nhằm mục đích tham khảo kiến thức phổ thông và không thể thay thế cho việc khám trực tiếp, chẩn đoán và tư vấn điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tình trạng bệnh cụ thể, chỉ định và phác đồ điều trị của mỗi bệnh nhân cần được xác định sau khi được đánh giá bởi cơ sở y tế có thẩm quyền và bác sĩ điều trị chính.
